Lựa chọn chiến lược dựa trên dữ liệu chất lượng cao và thể chế để bảo đảm nền độc lập công nghệ thực sự cho Việt Nam
Chủ quyền trí tuệ nhân tạo (AI) không nằm ở việc đối đầu với các ông lớn công nghệ toàn cầu hay sao chép chiến lược của các cường quốc, mà cần tập trung phát triển các hệ thống AI chuyên biệt đáp ứng chính xác nhu cầu trong nước. Đó là nhận định từ Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam, trong bối cảnh công nghệ toàn cầu đang phân tách ngày càng sâu sắc.
Tránh cái bẫy “mô hình đa năng tốn kém”
Tiến sĩ James Kang cho rằng sai lầm lớn nhất mà Việt Nam có thể mắc phải là cố gắng xây dựng các hệ thống AI tổng quát, đa dụng quy mô lớn để cạnh tranh với các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Việc chạy đua theo hướng đi này đòi hỏi nguồn vốn hàng tỉ USD, năng lượng khổng lồ và khả năng tiếp cận phần cứng tiên tiến — những điều kiện mà Việt Nam chưa thể đáp ứng.
Thay vì lãng phí nguồn lực, ưu tiên hàng đầu phải là chuyên môn hóa. Việt Nam cần tập trung toàn bộ nguồn lực vào hạ tầng AI chuyên biệt dựa trên các bộ dữ liệu nội địa chất lượng cao. Đây được coi là con đường thực tế nhất để đạt được “nền độc lập công nghệ thực sự và không bị thỏa hiệp”. Các công cụ AI đẳng cấp thế giới theo hướng này có thể được tối ưu hóa riêng cho các lĩnh vực then chốt như nông nghiệp, y tế khu vực hay hệ thống pháp lý và hành chính.
Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam
Rủi ro từ sự phân tách công nghệ Mỹ – Trung
Trước xu hướng giằng co công nghệ toàn cầu, Tiến sĩ Kang cảnh báo việc cố gắng kết hợp phần cứng của Mỹ với các nền tảng phần mềm của Trung Quốc (hoặc ngược lại) là chiến lược hoàn toàn phi thực tế.
- Hạn chế chuỗi cung ứng: Các lệnh hạn chế xuất khẩu chip AI tiên tiến (như NVIDIA H200) cùng sự cạnh tranh gay gắt từ các tập đoàn lớn đối với nguồn cung bán dẫn khiến việc Việt Nam mua đủ phần cứng quy mô lớn là rất khó khăn.
- Thách thức tương thích và an ninh: Mỹ và Trung Quốc đang tạo ra hai hệ sinh thái công nghệ riêng biệt. Việc gượng ép kết hợp sẽ phát sinh sự bất tương thích hệ thống liên tục và khiến Việt Nam kế thừa toàn bộ các lỗ hổng an ninh mạng.
- Bẫy “chưng cất mô hình”: Việc phụ thuộc vào kỹ thuật chưng cất mô hình (model distillation) từ AI của Mỹ sẽ khiến hệ sinh thái luôn phải chạy theo sau, trong khi chất lượng dữ liệu hạn chế sẽ thu hẹp khả năng tiếp cận người dùng toàn cầu.
Lợi thế thể chế và triển vọng “AI vật lý”
Mặc dù thách thức về công nghệ là rất lớn, Việt Nam lại sở hữu những lợi thế thể chế mang tính cấu trúc. Định hướng tập trung cho phép Việt Nam xây dựng và thực thi các chính sách AI quốc gia dài hạn với tính nhất quán và tốc độ cao. Khung pháp lý từ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật AI tạo nền tảng vững chắc để bảo vệ dữ liệu nhạy cảm quốc gia, đồng thời cho phép Chính phủ chủ động thiết lập các cơ chế thử nghiệm pháp lý (sandbox) linh hoạt để bảo vệ và thúc đẩy các startup công nghệ trong nước.
Nhìn về dài hạn, Tiến sĩ Kang nhận định AI vật lý (Physical AI) — sự kết hợp giữa chuyên môn phần mềm và phần cứng thông minh/robotics — có thể trở thành cơ hội lớn tiếp theo giúp Việt Nam bứt phá vượt ra ngoài lĩnh vực sản xuất thuần túy.
