Từ việc sẵn sàng bảo vệ thần tượng trước mọi đợt sóng dư luận đến các chiến dịch quyên góp từ thiện hàng trăm nghìn USD, cộng đồng người hâm mộ (fandom) ngày nay không chỉ là những nhóm sở thích thuần túy mà đã trở thành một lực lượng xã hội thu nhỏ với đầy đủ sự gắn kết lẫn những góc khuất bức bối.
Bị gắn nhãn “độc hại” và thực tế từ góc nhìn xã hội học
Những vụ việc như cộng đồng ARMY (BTS) tấn công ca sĩ Charlie Puth năm 2020, hay sóng gió truyền thông nhắm vào bất kỳ ai chỉ trích Taylor Swift đã khiến các fandom trực tuyến dễ bị đánh đồng với sự cuồng nhiệt thái quá, hành vi quấy rối hay tư duy phe phái.
Tuy nhiên, Phó Giáo sư Patrick Williams từ Đại học Công nghệ Nanyang (NTU, Singapore) cho rằng việc dán nhãn “độc hại” cho toàn bộ fandom là một định kiến thiếu công bằng:
- Khái niệm mang tính định kiến: Cách dùng từ “fan” của nhiều người vô hình trung coi người hâm mộ là thiếu năng lực suy nghĩ độc lập hoặc hành động cảm tính.
- Bản chất hai mặt: Sự hâm mộ không tự nhiên mang tính tốt hay xấu. Khái niệm này do chính các nhóm xã hội kiến tạo nên dựa trên bối cảnh tương tác.
Sự “độc hại” không phải là bản chất cốt lõi của fandom, mà sinh ra từ mục tiêu của cộng đồng, cách thức vận hành và môi trường nền tảng trực tuyến nơi họ hội tụ.
Vì sao fandom lại hành xử gay gắt?
Từ góc độ của những người trong cuộc, thái độ hung hăng xuất phát từ nhiều động cơ khác nhau:
- Sức ép từ cơ chế tính điểm và thành tích: Trong ngành âm nhạc giải trí, người hâm mộ được khuyến khích trực tiếp đóng góp vào thành công của thần tượng qua việc cày view, bình chọn giải thưởng và tăng tương tác. Khi kết quả của thần tượng bị gắn liền với nỗ lực cá nhân, hành vi bảo vệ thần tượng dễ bị đẩy lên mức cực đoan.
- Tâm lý bảo vệ tác phẩm (Protectiveness): Ở mảng điện ảnh, trò chơi điện tử hay văn học, sự phản ứng gay gắt lại xuất phát từ tình cảm gắn bó lâu năm. Khi một bản chuyển thể hay diễn biến câu chuyện không như kỳ vọng, sự thất vọng dễ biến thành các chiến dịch công kích cá nhân hướng vào diễn viên hoặc đạo diễn.
Thuật toán mạng xã hội: “Mồi lửa” cho các cuộc tranh cãi
Môi trường internet và cấu trúc thuật toán đóng vai trò không nhỏ trong việc lan truyền sự tiêu cực:
- Ưu tiên nội dung gây phẫn nộ: Các nền tảng như X (Twitter), TikTok hay Reddit ưu tiên hiển thị những bài viết mang tính khiêu khích (“ragebait”) hoặc tranh cãi để tối ưu hóa lượng tương tác, khiến tiếng nói của bộ phận cực đoan dễ nổi bật hơn sự ôn hòa.
- Tính vô danh và “Thuyết 1%”: Sự vô danh giúp người dùng né tránh trách nhiệm. Với các fandom quy mô hàng chục triệu người như BTS hay Taylor Swift, nhóm 1% fan cực đoan dù chiếm tỷ lệ rất nhỏ nhưng tạo ra lượng tiếng ồn khổng lồ trên mạng xã hội.
Mặt sáng: Nơi tìm kiếm sự đồng điệu và giá trị cộng đồng
Bất chấp những tai tiếng, hàng triệu người vẫn gắn bó với fandom vì đây là không gian an toàn để họ thể hiện bản thân, kết nối bạn bè và cùng thực hiện các giá trị tích cực:
- Sức mạnh kết nối xã hội: Người hâm mộ tìm thấy niềm vui khi cùng phân tích lời bài hát, giải mã các “trứng phục sinh” (Easter eggs) hay đơn giản là chia sẻ đam mê chung mà không bị phán xét.
- Hành động vì cộng đồng: Năng lực tổ chức của fandom thường được chuyển hóa thành các chiến dịch từ thiện ý nghĩa. Năm 2023, fan của Taylor Swift đã quyên góp hơn 125.000 USD hỗ trợ gia đình một nạn nhân qua đời vì tai nạn. Tại Singapore, nhóm The Bora Dot (cộng đồng ARMY) đã huy động được hơn 15.000 SGD chỉ trong hai tuần để ủng hộ bệnh viện.
Tự bảo vệ niềm vui khi tham gia fandom
Để giữ cho trải nghiệm hâm mộ luôn lành mạnh, các chuyên gia tâm lý và chính những người hâm mộ lâu năm đưa ra lời khuyên:
- Chủ động chọn lọc không gian: Sẵn sàng rời bỏ hoặc ẩn các nhóm nội dung mang lại năng lượng tiêu cực, ưu tiên tương tác trực tiếp (IRL) hoặc ở các diễn đàn xây dựng.
- Tách biệt thực tế và giải trí: Giữ góc nhìn tỉnh táo rằng việc hâm mộ một ngôi sao hay tác phẩm là để tìm kiếm niềm vui, không phải là một chiến trường cần xả thân.
- Nhận diện giới hạn bản thân: Khi nhận thấy việc tham gia fandom khiến bản thân trở nên tức giận, thù hận hoặc can thiệp quá sâu vào cuộc sống của những người không hề biết đến sự tồn tại của mình, đó là lúc cần bước ra ngoài và điều chỉnh lại cách tương tác.
