Bên cạnh dữ liệu, chip và hạ tầng điện toán, một nguồn năng lượng ổn định với chi phí hợp lý cần được xác định là nền tảng chiến lược cốt lõi để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu phát triển trí tuệ nhân tạo (AI).
Bốn trụ cột của chủ quyền AI và sự lựa chọn của Việt Nam
Theo Tiến sĩ James Kang, giảng viên cấp cao ngành Khoa học máy tính tại Đại học RMIT Việt Nam, chủ quyền trí tuệ nhân tạo (AI) dựa trên ít nhất bốn nền tảng chính: thuật toán, dữ liệu, chip và năng lượng.
Việt Nam khó có thể cạnh tranh trực diện với các siêu cường như Mỹ và Trung Quốc trên cả bốn phương diện do thiếu nguồn lực xây dựng các mô hình AI đa dụng khổng lồ, kiểm soát nguồn cung chip tiên tiến hay sở hữu kho dữ liệu khổng lồ. Tuy nhiên, năng lượng chính là lĩnh vực Việt Nam hoàn toàn có thể chủ động đưa ra lựa chọn chiến lược cho riêng mình.
“AI không tồn tại trên đám mây. AI vận hành trên máy móc vật lý trong các trung tâm dữ liệu, và những máy móc này cần điện liên tục để tính toán và làm mát. Nếu Việt Nam muốn thực sự đạt được chủ quyền AI thì cũng cần thảo luận về chủ quyền năng lượng.”
— Tiến sĩ James Kang (Đại học RMIT Việt Nam)
TS James Kang (trái) và NCS Trần Quý Hưng
Tham vọng AI phụ thuộc vào nguồn điện ổn định
Hạ tầng AI tại Việt Nam đang hình thành với quy mô đáng kể. Ông Trần Quý Hưng, chuyên gia AI và nghiên cứu sinh tiến sĩ tại RMIT, cho biết Việt Nam hiện có 41 trung tâm dữ liệu đang hoạt động với tổng công suất khoảng 221 MW. Đáng chú ý, Viettel đang phát triển một trung tâm dữ liệu siêu quy mô (hyperscale) công suất 140 MW tại TP. Hồ Chí Minh, bên cạnh nhiều dự án lớn khác đang được lên kế hoạch.
Bài toán đặt ra cho Việt Nam không chỉ là sản xuất được bao nhiêu megawatt điện, mà là khả năng cung cấp nguồn điện liên tục, không thể gián đoạn cho các cơ sở này. Hướng đi khả thi cho Việt Nam là phát triển AI chuyên biệt dựa trên dữ liệu, ngôn ngữ và lợi thế kiến thức địa phương. Nhưng ngay cả AI chuyên biệt cũng đòi hỏi trung tâm dữ liệu và nguồn điện ổn định để duy trì.
Giải pháp làm mát từ biển: Tận dụng lợi thế địa hình
Các trung tâm dữ liệu tiêu tốn lượng điện đáng kể cho hệ thống làm mát — chiếm khoảng 30–40% tổng năng lượng tiêu thụ. Đối với quốc gia có khí hậu nhiệt đới như Việt Nam, đây vừa là thách thức kỹ thuật vừa là bài toán kinh tế lớn.
Để giải quyết vấn đề này, Tiến sĩ Kang gợi ý Việt Nam nên tận dụng đường bờ biển dài. Thay vì đặt toàn bộ trung tâm dữ liệu trong đất liền và tiêu tốn nhiều điện nước để làm mát, Việt Nam có thể cân nhắc các địa điểm ven biển và ứng dụng hệ thống làm mát bằng nước biển tại những nơi đáp ứng đủ điều kiện kỹ thuật.
Ông Hưng dẫn chứng kinh nghiệm từ Trung Quốc — quốc gia đã triển khai thương mại trung tâm dữ liệu dưới nước tại Hải Nam và cơ sở 24 MW dưới nước kết nối với điện gió ngoài khơi tại Thượng Hải. Việt Nam nên nghiên cứu các mô hình này để rút ra bài học về bảo trì, chống ăn mòn và tối ưu chi phí, thay vì chỉ sao chép đơn thuần.
Định hình chiến lược năng lượng đa dạng cho AI
Để đảm bảo nguồn cung cho hạ tầng AI, Việt Nam cần theo đuổi một tổ hợp công nghệ năng lượng đa dạng thay vì phụ thuộc vào một nguồn duy nhất:
- Điện gió ngoài khơi: Với tiềm năng kỹ thuật lên tới hàng trăm GW (theo Ngân hàng Thế giới), đây là nguồn điện tái tạo quan trọng trong tương lai.
- Điện hạt nhân truyền thống: Việc khởi động lại chương trình điện hạt nhân và ký thỏa thuận dự án Ninh Thuận 1 (công suất 2.400 MW) sẽ giúp củng cố công suất nền cho lưới điện quốc gia.
- Lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR): Có thể trở thành giải pháp nguồn điện chuyên biệt cho các phụ tải công nghiệp và điện toán trong tương lai khi công nghệ này đạt độ chín về mặt thương mại.
3 ưu tiên chiến lược biến hạ tầng thành năng lực quốc gia
Tiến sĩ James Kang đề xuất ba định hướng ưu tiên cho Việt Nam:
- Đưa năng lượng vào chiến lược AI quốc gia: Nguồn điện ổn định với chi phí hợp lý phải được xem là một phần cấu thành của chiến lược AI, thay vì chỉ là vấn đề tiện ích hạ tầng thông thường.
- Phát triển quy hoạch đồng bộ: Xác định các khu vực ven biển có thể kết nối đồng bộ giữa nguồn năng lượng (điện gió ngoài khơi), trung tâm dữ liệu, cáp quang và hệ thống làm mát bằng nước biển.
- Thúc đẩy chuyển giao công nghệ: Thu hút đầu tư nước ngoài vào trung tâm dữ liệu phải đi kèm điều kiện đóng góp cho năng lực nội tại của Việt Nam thông qua nghiên cứu, hợp tác công nghệ và đào tạo nhân lực.
Mục tiêu cốt lõi của Việt Nam không phải là trở thành nơi đặt máy chủ AI thuê cho thế giới, mà là biến chính hạ tầng vận hành AI đó thành nguồn năng lực tự chủ của quốc gia.
