Chính sách xe điện nhìn từ Thái Lan và Dacia: bán xe chưa đủ, phải tạo giá trị nội địa

Chính sách xe điện đang trở thành chính sách công nghiệp

Khi xe điện còn là thị trường nhỏ, hỗ trợ người mua là lựa chọn dễ hiểu. Giảm thuế, miễn lệ phí và trợ giá có thể nhanh chóng kéo chi phí sở hữu xuống. Nhưng khi EV đã đạt quy mô đủ lớn, các chính phủ bắt đầu đặt một câu hỏi khác. Nếu ngân sách hỗ trợ quá trình điện hóa, nền kinh tế trong nước sẽ nhận lại những gì.

Thái Lan vừa đưa câu hỏi đó vào cấu trúc thuế mới. Ngày 10/9/2026, Ủy ban Chính sách Xe điện Quốc gia nước này thống nhất nguyên tắc điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt. Theo thông tin của Chính phủ Thái Lan, mức thuế tương lai sẽ phản ánh đầu tư, sản xuất, sử dụng linh kiện trong nước và việc làm.

Xe điện nhập khẩu nguyên chiếc từ doanh nghiệp không có nhà máy tại Thái Lan sẽ chịu mức thuế cao hơn. Reuters dẫn quan chức Bộ Tài chính cho biết mức cao nhất sẽ vượt thuế suất 10% hiện hành. Xe do hãng đã có cơ sở sản xuất nhập vào để thử thị trường sẽ được xem xét theo mức độ gắn với đầu tư. Xe sản xuất tại Thái Lan và dùng nhiều giá trị nội địa hơn sẽ được xếp vào nhóm ưu đãi hơn.

Đây không còn là ưu đãi EV theo nghĩa đơn thuần. Nó giống một công cụ chính sách công nghiệp. Trung tâm Dịch vụ Đầu tư thuộc BOI cho biết xe điện và xe hybrid đã chiếm 55% lượng xe mới tại Thái Lan trong 7 tháng đầu năm 2026. Tính đến 31/8/2026, BOI đã phê duyệt khoảng 151,4 tỷ baht vốn đầu tư cho 189 dự án trong hệ sinh thái xe điện. Khi thị trường đã phát triển đến mức này, giữ lại nhà máy và chuỗi cung ứng trở thành mục tiêu tự nhiên.

Dacia Spring cho thấy nơi sản xuất có thể quyết định khả năng nhận ưu đãi

Dacia Spring là trường hợp đáng chú ý vì thay đổi nơi sản xuất gắn rất rõ với môi trường chính sách. Dacia công bố thế hệ Spring mới sẽ được sản xuất tại Novo Mesto ở Slovenia. Toàn bộ dải sản phẩm được định vị dưới 20.000 euro. Hãng cũng nêu rõ xe sản xuất tại Slovenia đủ điều kiện tiếp cận hỗ trợ mua EV theo các tiêu chí áp dụng tại châu Âu.

Reuters cho biết thế hệ trước của Spring được sản xuất tại Trung Quốc. Việc chuyển sang châu Âu giúp mẫu xe tránh một phần bất lợi liên quan đến thuế quan và đáp ứng tốt hơn điều kiện hỗ trợ tại Pháp. Đây là quyết định đáng chú ý với một mẫu xe đã bán hơn 210.000 chiếc tại hơn 40 quốc gia từ năm 2021.

Điều tôi thấy quan trọng là chính sách không chỉ thay đổi giá bán cuối cùng. Nó có thể thay đổi cả bản đồ nhà máy. Một ưu đãi nếu chỉ giảm vài phần trăm chi phí cho người mua sẽ tác động ở khâu tiêu dùng. Nhưng nếu ưu đãi được gắn với nơi sản xuất, nguồn linh kiện hoặc dấu chân carbon của chuỗi cung ứng, nó có thể ảnh hưởng đến quyết định đầu tư hàng trăm triệu euro.

Dĩ nhiên, chính sách kiểu này cũng cần giới hạn. Nếu tiêu chí quá khép kín, thị trường có thể giảm cạnh tranh. Nếu tỷ lệ nội địa hóa được đặt quá nhanh, doanh nghiệp có thể đối phó bằng lắp ráp đơn giản thay vì hình thành năng lực công nghệ. Vì vậy, thước đo nên hướng đến giá trị thực như pin, điện tử công suất, phần mềm, nghiên cứu phát triển, kỹ năng lao động và nhà cung cấp cấp sâu.

Việt Nam có thể dùng ưu đãi để kéo thêm giá trị vào chuỗi cung ứng

Việt Nam đang hỗ trợ EV khá mạnh ở phía người dùng. Ô tô điện chạy pin được hưởng lệ phí trước bạ lần đầu 0% đến hết ngày 28/2/2027. Với xe điện chạy pin chở người từ 9 chỗ trở xuống, thuế tiêu thụ đặc biệt hiện ở mức 3% đến hết tháng 2/2027.

Các chính sách này đã tạo nền cho thị trường. Nhưng khi thị trường lớn hơn, theo tôi, ưu đãi nên dần trả lời thêm câu hỏi xe được nghiên cứu ở đâu, pin và linh kiện được làm ở đâu, bao nhiêu kỹ sư được đào tạo, bao nhiêu nhà cung cấp Việt Nam tham gia và doanh nghiệp có xuất khẩu được hay không.

Một cơ chế chấm điểm theo giá trị tạo ra có thể phù hợp hơn cách phân chia cứng giữa xe nhập và xe nội địa. Nhà máy lắp ráp chỉ là một mắt xích. Giá trị cao còn nằm ở pin, hệ thống điều khiển, phần mềm, vật liệu, thiết kế, thử nghiệm, dữ liệu và năng lực tái chế. Chính sách càng đo đúng các lớp giá trị này, khả năng hình thành một hệ sinh thái bền vững càng cao.

Bài học từ Thái Lan và Dacia Spring không phải là đóng cửa thị trường. Bài học là ưu đãi nên mua được một năng lực dài hạn cho nền kinh tế. Chính sách xe điện nếu bước sang giai đoạn đó sẽ không chỉ giúp nhiều người chuyển sang phương tiện sạch hơn, mà còn có thể mở rộng năng lực sản xuất và công nghệ trong nước.