Sống dưới bóng của những dãy núi phủ tuyết hùng vĩ trên thế giới vốn luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Tuy nhiên, trận lũ quét tàn phá thảm khốc tại khu vực biên giới Nepal – Trung Quốc tuần này đã cho thấy cuộc sống của hàng triệu người dân sống ở hạ lưu các đỉnh núi này đang ngày càng trở nên khó lường và nguy hiểm hơn đến mức nào.
Hiện vẫn còn quá sớm để xác định biến đổi khí hậu đóng vai trò gì trong trận lũ thảm khốc này, nhưng có một điều rõ ràng: các vùng núi đang biến đổi rất nhanh khi nhiệt độ tăng cao, làm tan chảy các khối băng và làm mất ổn định các sườn núi, dẫn đến những thảm họa phức tạp kéo theo chuỗi hệ lụy dồn dập.
Nepal là quốc gia của những đỉnh núi hiểm trở, cao sừng sững với những sườn dốc đứng đổ xuống các thung lũng hẹp, nơi có những dòng sông cuồn cuộn chảy qua. Cảnh quan thiên nhiên kỳ vĩ này thu hút nườm nượp du khách, nhưng nó cũng đầy cạm bẫy nguy hiểm.
Nằm trên dãy Himalayas đang nóng lên nhanh chóng, Nepal từ lâu đã là “điểm nóng” của lũ lụt và sạt lở đất. Tuy nhiên, những gì xảy ra vào thứ Tư “có quy mô lớn hơn đáng kể so với những gì chúng ta từng thấy trong quá khứ gần đây”, Prashant Baral, chuyên gia phân tích băng quyển tại ICIMOD (một tổ chức về khí hậu của Nepal), cho biết.
Theo phân tích từ vệ tinh, một khối băng khổng lồ rộng khoảng 2.000 feet (hơn 600m) đã tách gãy khỏi núi Langtang Lirung ở miền bắc Nepal, kéo theo một trận sạt lở đất. Khối băng này đã kéo gạt một hỗn hợp chết người gồm băng, nước, đá, trầm tích và những tảng đá to bằng chiếc ô tô lao xuống từ độ cao 7.000 feet (hơn 2.100m), tạo ra một cơn chấn động mạnh đến mức ban đầu bị nhầm là động đất.
Dòng thác lũ này — được một số người mô tả như “bê tông lỏng” — đã cuộn trôi qua các khe núi hẹp, san phẳng nhà cửa, công trình, nhà máy điện, cầu cống và đường xá. Hàng trăm người đã thiệt mạng và hàng trăm người khác vẫn đang mất tích.
Trận lũ này bất thường ở mức độ hung dữ của nó, và sẽ cần thêm thời gian để giải mã chính xác các nguyên nhân. Dù vậy, kiểu lũ lụt chết người này chính là điều mà các nhà khoa học đã liên tục cảnh báo sẽ xảy ra thường xuyên hơn khi con người làm Trái Đất nóng lên bằng việc đốt nhiên liệu hóa thạch.
Dan Shugar, nhà địa chất tại Đại học Calgary ở Canada, nhận định: “Dù sự kiện cụ thể này có liên quan trực tiếp đến biến đổi khí hậu hay không, thì đây chính là những gì chúng ta đã dự báo trước. Đây chính là bộ mặt của biến đổi khí hậu”.
Tác động của nó sẽ còn lan rộng vượt ra ngoài phạm vi Nepal.
Trên những đỉnh núi cao, băng là “vua”, nhưng nó đang biến mất rất nhanh. Dự kiến đến cuối thế kỷ này, có tới một nửa trong số hơn 200.000 sông băng trên núi — những “dòng sông băng” khổng lồ chuyển động chậm chạp trải dài trên các đỉnh núi thế giới — sẽ biến mất, ngay cả khi các mục tiêu tham vọng về khí hậu đạt được.
Theo nghiên cứu gần đây của ICIMOD, tốc độ mất băng từ các sông băng trên khắp khu vực Hindu Kush Himalaya (bao gồm cả Nepal) đã tăng gấp đôi kể từ năm 2000.
Khi các sông băng thu nhỏ lại, chúng có thể trở nên kém ổn định hơn và “các hiện tượng sụp đổ đứt gãy đợt ngột có thể xảy ra”, Ella Gilbert, nhà khoa học khí hậu tại Cục Khảo sát Nam Cực thuộc Anh, cho biết.
Băng cũng đóng vai trò kết dính các ngọn núi lại với nhau dưới dạng băng vĩnh cửu (một hỗn hợp gồm đất, đá, trầm tích và băng). Richard Waller, nhà địa lý tự nhiên tại Đại học Keele ở Anh, giải thích: “Hãy tưởng tượng những ngọn núi cao như thế này giống như nền đá vỡ nứt được gắn kết với nhau bằng các khớp nối đầy băng”.
Khi nhiệt độ tăng lên, băng tan ra, lớp băng vĩnh cửu cũng tan chảy khiến cảnh quan bị biến dạng. Những mảng núi khổng lồ có thể mất ổn định và sạt lở.
Các hồ băng (được hình thành khi sông băng tan chảy) cũng tạo ra một mối nguy hiểm khác. Chúng có thể tích quá nhiều nước đến mức vỡ bờ, khiến nước và mảnh vụn đổ tràn xuống các sườn núi dốc. Một vụ vỡ hồ băng chính là nguyên nhân gây ra trận lũ lụt ở khu vực tương tự tại Nepal vào tháng 7 năm ngoái, khiến ít nhất 11 người thiệt mạng.
Bên cạnh đó là mưa, hiện tượng đang ngày càng trở nên dữ dội hơn khi hành tinh nóng lên. Lượng mưa cực đoan trút xuống các vùng núi ngày càng nhiều dưới dạng mưa thay vì tuyết, làm tăng nguy cơ sạt lở đất và xói mòn đất.
Bishal Upreti, nhà địa chất kiêm Chủ tịch Trung tâm Quản lý Thảm họa Nepal, cho biết: Có rất nhiều sông băng “đang treo ngay trên đầu chúng ta và chúng có thể vỡ ra bất cứ lúc nào”. Khi điều đó xảy ra, nó chẳng khác nào một “cơn sóng thần từ trên trời rơi xuống”, ông nói.
Nepal có thể chịu rủi ro đặc biệt cao, nhưng đây là bài toán toàn cầu. Bất kỳ vùng núi cao nào có sông băng và băng vĩnh cửu đều đối mặt với nguy cơ này, từ Dãy Alps ở Châu Âu cho đến Dãy Andes, Waller nhấn mạnh.
Tại Mỹ, sông băng Mendenhall nằm ngay phía trên Juneau (thủ phủ bang Alaska) đổ nước vào hồ Suicide Basin. Hồ này thường xuyên vỡ bờ, trút nước lũ cuồn cuộn xuống hạ lưu về phía thành phố và cuốn trôi nhiều nhà cửa.
Năm ngoái, ngôi làng Blatten ở Thụy Sĩ đã bị chôn vùi hoàn toàn sau khi một sông băng bị sụp đổ, trút hàng triệu tấn băng và đá xuống sườn núi. Các nhà khoa học tin rằng hiện tượng này có thể liên quan đến việc lớp băng vĩnh cửu bị tan chảy, khiến đá nhô ra rơi xuống sông băng và làm nó mất ổn định.
Hệ thống cảnh báo sớm đang ngày càng trở nên sống còn. Hannah Cloke, giáo sư khí tượng học và biến đổi khí hậu tại Đại học Reading (Anh), cho biết các hệ thống cảnh báo của Nepal có thể đã cứu sống nhiều người dân ở hạ lưu. Tuy nhiên, ở vùng núi cao, “khoảng thời gian từ khi kích hoạt sự cố đến khi tác động xảy ra thường rất ngắn, khiến việc phát cảnh báo trở nên cực kỳ khó khăn”, bà nói.
Một nhà khoa học ước tính sóng lũ ở khu vực biên giới Nepal – Trung Quốc đã lao xuống đoạn đường gần 14 dặm (khoảng 22,5 km) đầu tiên với tốc độ lên tới 120 dặm/giờ (khoảng 193 km/h).
Rất khó để biết trước sông băng nào trong số các sông băng của quốc gia này có nguy cơ sụp đổ. Prashant Baral từ ICIMOD cho biết, việc giám sát chặt chẽ từng sông băng trong số 3.000 sông băng ở Nepal sẽ là “một thử thách cực kỳ gian nan”.
Dù vậy, hy vọng vẫn mở ra từ các hệ thống vệ tinh mới, vốn có thể tạo ra “bước ngoặt” cho Nepal và các quốc gia khác, Dan Shugar chia sẻ.
Đây có thể là một bước đi thiết yếu khi những dãy núi băng tuyết hùng vĩ của hành tinh vẫn tiếp tục thu hút con người đến sinh sống, đặt họ vào ngay lộ trình của những hiểm họa ngày càng khó lường và chết người mà các ngọn núi này có khả năng xả ra khi Trái Đất tiếp tục nóng lên.
Theo CNN
