“Chúng ta đang dần tin tưởng máy móc quá dễ dàng”. Đây là lời cảnh báo đầy sức nặng của Tiến sĩ Trần Nhật Quang, giảng viên Công nghệ thông tin và nghiên cứu viên về đạo đức AI tại RMIT Việt Nam, về một rủi ro vô hình nhưng đang âm thầm gia tăng trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo.
Thực tế, xu hướng con người tin tưởng các đề xuất của máy tính hơn cả phán đoán của bản thân, ngay cả khi có những bằng chứng rõ ràng rằng các đề xuất đó là sai, được gọi là “thiên kiến tự động hóa” (automation bias). Khi AI càng chính xác, sự cẩn thận của con người càng suy giảm; chúng ta dễ lười tư duy và biến mình thành những “dấu mộc hình thức” mặc định phê duyệt những gì máy móc đưa ra.
Khi chuyên gia cũng bị AI “dắt mũi”
Thiên kiến tự động hóa không phải là câu chuyện lý thuyết mà đã và đang để lại những hệ lụy đời thực trong nhiều lĩnh vực then chốt:
- Y tế: Một nghiên cứu công bố trên tạp chí npj Digital Medicine vào năm 2025 chỉ ra tình trạng các bác sĩ phê duyệt tin nhắn tư vấn bệnh nhân do AI soạn thảo mà không kiểm chứng kỹ. Những tin nhắn đầy thấu cảm này lại chứa sai sót chuyên môn nghiêm trọng, bắt nguồn từ việc y bác sĩ quá tin tưởng công cụ.
- Pháp lý: Năm 2025, một luật sư tại Mỹ đã bị tòa án bang xử phạt vì nộp văn bản pháp lý chứa các trích dẫn án lệ hoàn toàn không có thật do ChatGPT “bịa” ra. Nguyên nhân là vị trợ lý của ông đã phó mặc việc soạn thảo cho AI mà bỏ qua bước đối chiếu.
- Giáo dục: Vào năm 2024, một trường đại học tại Australia đã vội vã cáo buộc hàng ngàn sinh viên gian lận học thuật dựa vào kết luận mặc định của một công cụ phát hiện AI. Nhà trường sau đó phải ngừng sử dụng hệ thống này khi nhận làn sóng khiếu nại và phát hiện công cụ hoạt động kém hiệu quả.
“Vùng hấp thụ trách nhiệm”: Khi con người chịu báng thế chỗ máy móc
Hiện tượng tâm lý nguy hiểm này liên quan trực tiếp đến khái niệm “vùng hấp thụ trách nhiệm” (moral crumple zone) do nhà nhân loại học người Mỹ Madeleine Clare Elish công bố năm 2019.
Tương tự như vùng hấp thụ lực (crumple zone) trên ô tô giúp bảo vệ hành khách khi va chạm, trong các hệ thống AI, con người lại vô tình trở thành “vùng hấp thụ” mọi sai sót. Khi hệ thống AI tự động vận hành trong thời gian dài ít lỗi, con người giám sát sẽ mất cảnh giác và giảm khả năng phát hiện sai sót. Tuy nhiên, khi xảy ra hậu quả nghiêm trọng trong các lĩnh vực như y tế hay quân sự, con người vẫn là đối tượng bị quy trách nhiệm pháp lý vì đã không can thiệp kịp thời.
Vụ tai nạn đau lòng của xe tự hành Uber (2018): Tại Tempe, bang Arizona, một chiếc xe tự hành thử nghiệm của Uber đã đâm tử vong một người đi bộ băng qua đường ban đêm. Dù quá trình điều tra chứng minh có lỗi nghiêm trọng từ hệ thống tự lái, người tài xế giám sát an toàn ngồi trên xe vẫn bị truy tố tội vô ý làm chết người (sau đó nhận tội gây nguy hiểm) do mất tập trung. Đây là ví dụ điển hình cho thấy thiên kiến tự động hóa đang đẩy con người vào “vùng hấp thụ trách nhiệm” một cách khắc nghiệt.
Giải pháp kiềng ba chân để chung sống an toàn với AI
Để ngăn ngừa việc bị “nhấn chìm” bởi những tác động tiêu cực của AI, giới chuyên gia khuyến nghị cần triển khai đồng bộ giải pháp kết hợp từ Kỹ thuật, Con người cho đến Pháp lý:
- Về mặt kỹ thuật: Thiết kế các “cơ chế bắt buộc tư duy”. Hệ thống AI cần yêu cầu người dùng tự đưa ra câu trả lời hoặc giải pháp trước khi hiển thị kết quả do AI tạo ra, buộc con người xem AI là nguồn tham khảo thay vì đáp án hoàn chỉnh.
- Về mặt con người: Xây dựng các chương trình đào tạo toàn diện. Giáo trình không chỉ ca ngợi ưu điểm mà phải vạch rõ các hạn chế của AI như lỗi ảo giác, tự tin thái quá hay lập luận sai lệch, từ đó rèn luyện tư duy phản biện cho người dùng.
- Về mặt pháp lý: Hoàn thiện các khung hành lang quản lý chặt chẽ hành vi phát triển AI:
- Đạo luật AI của Liên minh châu Âu (EU): Điều 14 quy định hệ thống AI phải được thiết kế để người dùng nhận thức rõ các hạn chế và đảm bảo quyền giám sát của con người, đặc biệt trong y tế, quân sự.
- Sắc lệnh hành pháp 14110 của Mỹ: Nhấn mạnh việc chống phụ thuộc quá mức vào AI trong các lĩnh vực hệ trọng như y tế, tư pháp hình sự và việc làm.
- Tại Việt Nam: Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ ngày 01/03/2026 cũng nhấn mạnh nguyên tắc tối thượng: bảo đảm duy trì sự kiểm soát và khả năng can thiệp của con người đối với mọi quyết định, hành vi của hệ thống AI.
Chung quy lại, AI giống như nước: có thể mang lại lợi ích khổng lồ nhưng cũng sẵn sàng cuốn phao mọi giá trị nếu con người lơ là. Nguyên tắc cốt lõi cần nhớ là: AI chỉ nên hỗ trợ chứ không nên thay thế phán đoán của con người. Duy trì sự tỉnh táo và luôn kiểm chứng kỹ lưỡng thông tin từ AI chính là chiếc chìa khóa để bảo vệ bản thân trong thời đại số.
