Lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam đang có những chuyển biến mang tính bước ngoặt. Lần đầu tiên sau nhiều năm, số lượng nạn nhân đã ghi nhận xu hướng giảm nhờ các rào cản công nghệ vững chắc như xác thực sinh trắc học. Tuy nhiên, khi các lỗ hổng hệ thống dần bị b bịt kín, tội phạm tài chính đang chuyển dịch mạnh mẽ sang phương thức thao túng tâm lý để nạn nhân tự nguyện chuyển tiền (gian lận ủy quyền thanh toán). Để có góc nhìn toàn diện về cuộc chiến cam go này, chúng tôi đã có cuộc trao đổi với ông Douglas Matheson, Giám đốc cấp cao Quản lý rủi ro tín dụng và Tuân thủ, cùng bà Nguyễn Thị Thu Hiền, Giám đốc Tuân thủ Phòng chống Tội phạm Tài chính tại HSBC Việt Nam.
Bức tranh toàn cảnh và sự “tiến hóa” của các thủ đoạn lừa đảo
- Phóng viên: Thưa ông Douglas Matheson, các số liệu gần đây cho thấy tỷ lệ tội phạm lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam đang giảm. Ông nhìn nhận thế nào về tín hiệu lạc quan này?
- Ông Douglas Matheson: Theo báo cáo của Hiệp hội An ninh mạng Việt Nam, năm 2025 là năm đầu tiên ghi nhận số lượng nạn nhân của các vụ lừa đảo trực tuyến giảm xuống. Xu hướng tích cực này tiếp tục duy trì trong năm 2026. Số liệu từ Bộ Công an cho thấy tỷ lệ các vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tổng số vụ phạm tội về trật tự xã hội đã giảm từ 14% năm ngoái xuống còn 11% ở thời điểm hiện tại.
Tuy nhiên, chúng ta cần đón nhận thông tin này một cách thận trọng, tuyệt đối không được chủ quan. Đối với những người đã mất tài sản, các con số thống kê được cải thiện không mang nhiều ý nghĩa. Lừa đảo không chỉ là thiệt hại tài chính mà còn là một cuộc khủng hoảng cá nhân, gây ra sự tuyệt vọng, xấu hổ và căng thẳng nghiêm trọng cho nạn nhân và gia đình họ.
- Phóng viên: Cấu trúc của tội phạm lừa đảo công nghệ cao đang có sự thay đổi ra sao, thưa ông?
- Ông Douglas Matheson: Chúng ta đang chứng kiến sự chuyển dịch rõ rệt từ “gian lận không ủy quyền” sang “gian lận ủy quyền thanh toán”.
Trước đây, kẻ gian tập trung vào gian lận không ủy quyền – tức là hack tài khoản, giả mạo giấy tờ để trộm tiền khi chủ tài khoản không biết. Nhưng hiện nay, các ngân hàng Việt Nam đã nâng cấp công nghệ bảo mật rất tốt, đặc biệt là chương trình xác minh sinh trắc học bắt buộc cho các giao dịch vượt ngưỡng đã chặn đứng phần lớn nguy cơ này.
Do đó, tội phạm chuyển sang gian lận ủy quyền thanh toán – dùng chiêu trò tinh vi để lừa khách hàng tự nguyện thực hiện lệnh chuyển tiền. Khi chính chủ chủ động thao tác, các biện pháp kiểm soát hệ thống sẽ bị vô hiệu hóa. Đáng lo ngại là sự xuất hiện của “Dịch vụ hỗ trợ lừa đảo” (Fraud as a Service – FaaS) kết hợp với công nghệ AI và Deepfake đang biến gian lận thành một loại hàng hóa thương mại, hạ thấp rào cản kỹ thuật để bất kỳ kẻ xấu nào cũng có thể mua các kịch bản lừa đảo được cá nhân hóa cho từng nạn nhân.
- Phóng viên: Bà Nguyễn Thị Thu Hiền có thể điểm diện các kịch bản gian lận ủy quyền thanh toán phổ biến nhất hiện nay không?
- Bà Nguyễn Thị Thu Hiền: Qua thực tế quản trị rủi ro, chúng tôi phân loại thành 4 thủ đoạn điển hình:
- Lừa đảo đầu tư: Hứa hẹn lợi nhuận cao, trả thưởng nhỏ ban đầu để mồi chài nạn nhân nạp số tiền lớn hơn rồi khóa tài khoản.
- Lừa đảo tình cảm: Tạo hồ sơ hẹn hò giả trên mạng xã hội, thao túng cảm xúc để đào mỏ.
- Lừa đảo tống tiền: Đe dọa, uy hiếp nạn nhân. Phổ biến nhất là nhắm vào giới trẻ, ép gửi ảnh nhạy cảm rồi đe dọa phát tán.
- Lừa đảo mạo danh: Giả làm người thân, cơ quan chức năng hoặc sếp cấp cao yêu cầu chuyển tiền gấp, hiện đã được nâng cấp bằng giọng nói và video giả lập do AI tạo ra.
Các vụ việc này luôn có điểm chung: Bắt đầu bằng thao túng tâm lý (tạo niềm tin hoặc nỗi sợ hãi), thực hiện từ xa (thường là xuyên biên giới), và số tiền bị đòi hỏi sẽ tăng dần, không có điểm dừng.
Điểm nghẽn nhận thức
- Phóng viên: Theo bà, đâu là rào cản lớn nhất trong việc bảo vệ người tiêu dùng hiện nay?
- Bà Nguyễn Thị Thu Hiền: Mối lo ngại lớn nhất của tôi không nằm ở công nghệ, mà nằm ở nhận thức. Kẻ gian đánh vào niềm tin, sự gấp gáp và nỗi sợ hãi. Thực tế, chúng tôi đã chứng kiến nhiều trường hợp khách hàng vẫn cố tình thực hiện giao dịch chuyển tiền ngay cả khi hệ thống ngân hàng hoặc cơ quan chức năng đã đưa ra cảnh báo trực tiếp. Sức hút từ lợi nhuận, áp lực tâm lý quá lớn hoặc niềm tin mù quáng khiến họ gạt bỏ mọi lời cảnh báo.
Bên cạnh đó, việc tội phạm sử dụng tiền số, tiền điện tử để rửa tiền đã đẩy nhanh tốc độ dịch chuyển của dòng tiền xuyên biên giới, khiến việc truy vết hoặc phong tỏa tài sản gặp rất nhiều thách thức.
- Phóng viên: Nếu được đưa ra lời khuyên cốt lõi giúp người dân tự bảo vệ tài sản, ông bà sẽ khuyến nghị điều gì?
- Ông Douglas Matheson & Bà Nguyễn Thị Thu Hiền: Chúng tôi đúc kết thành 4 nguyên tắc hành động cốt lõi sau:
- Hãy chậm lại!: Tội phạm luôn thúc ép bạn phải hành động ngay lập tức để gây hoảng loạn. Hãy áp dụng tinh thần của chiến dịch “Take Five to Stop Fraud” (5 phút dừng lại để suy nghĩ) của Vương quốc Anh. Hãy dừng lại một khắc để kiểm chứng thông tin trước khi nhấn nút chuyển tiền.
- Sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm: Hạn chế chia sẻ công khai thông tin cá nhân vì kẻ gian sẽ dùng chính các dữ liệu này để thiết kế kịch bản lừa đảo riêng cho bạn. Hãy rà soát quyền riêng tư và không dùng chung một mật khẩu cho nhiều nền tảng.
- Bạn không một mình: Áp lực tâm lý khiến nạn nhân thường giấu giếm vì xấu hổ. Hãy nhớ đến chiến dịch “Không Một Mình” do Chính phủ Việt Nam triển khai năm 2025. Khi thấy có dấu hiệu bị đe dọa, hãy chia sẻ ngay với người thân hoặc cơ quan công an. Ngược lại, người thân cũng cần lắng nghe, chia sẻ với nạn nhân mà không phán xét.
- Lan tỏa nhận thức: Bạn có thể rất am hiểu công nghệ, nhưng cha mẹ già hoặc con trẻ trong gia đình lại là những đối tượng cực kỳ dễ bị tổn thương. Hãy chủ động cập nhật các thủ đoạn mới cho người thân của mình.
- Phóng viên: AI đang tiếp tay cho lừa đảo, vậy ở chiều ngược lại, các ngân hàng ứng dụng công nghệ này như thế nào để bảo vệ khách hàng?
- Ông Douglas Matheson: AI là thách thức nhưng cũng là vũ khí tối tân của chúng tôi. Các hệ thống hiện tại có thể tự động phân tích hành vi sử dụng ứng dụng của khách hàng để phát hiện các dấu hiệu bất thường.
Tại HSBC Việt Nam, chúng tôi vừa triển khai hệ thống trí tuệ toàn cầu, tận dụng dữ liệu từ hơn 110 triệu lượt tương tác mỗi ngày để nhận diện các xu hướng gian lận nguồn. Đồng thời, hệ thống Quản lý Rủi ro Linh hoạt (Dynamic Risk Assessment) được đưa vào vận hành tại Việt Nam đã chứng minh hiệu quả vượt trội, giúp giảm tới 60% khối lượng công việc thủ công, tối ưu hóa năng lực phát hiện tội phạm tài chính của ngân hàng.
- Phóng viên: Sự phối hợp giữa các ngân hàng và cơ quan quản lý tại Việt Nam hiện đang được triển khai ra sao, thưa bà Hiền?
- Bà Nguyễn Thị Thu Hiền: Sự phối hợp liên ngành đang mang lại những kết quả rất cụ thể. Hệ thống thông tin hỗ trợ quản lý, giám sát và phòng ngừa rủi ro gian lận trong hoạt động thanh toán (SIMO) của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã được triển khai tới 149 đơn vị, gồm 99 tổ chức tín dụng và 50 tổ chức trung gian thanh toán. Tính đến cuối tháng 5/2026, hệ thống SIMO đã phát tin cảnh báo cho 1,3 triệu giao dịch có dấu hiệu rủi ro, giúp bảo vệ thành công khoảng 4,5 nghìn tỷ đồng (tương đương 177 triệu USD) không bị chuyển vào tay kẻ gian.
NHNN cũng đã rút ngắn quy trình để chuyển nhanh các hồ sơ đáng ngờ sang cơ quan thực thi pháp luật. Bộ Công an và NHNN liên tục chia sẻ thông tin về các rủi ro mới để các ngân hàng thương mại kịp thời cập nhật hệ thống nhận diện.
- Phóng viên: Bên cạnh công nghệ, yếu tố con người bên trong nội bộ ngân hàng đóng vai trò như thế nào trong cuộc chiến này?
- Ông Douglas Matheson: Đó là cốt lõi của văn hóa quản trị rủi ro. Chúng tôi tập trung đào tạo liên tục cho đội ngũ nhân sự trực tiếp tiếp xúc với khách hàng. Ví dụ như chiến dịch “Tháng Tuân thủ” được tổ chức, các nhân viên được đào tạo chuyên sâu thông qua các câu chuyện thực tế về tội phạm tài chính. Sau chương trình, tỷ lệ nhân viên chủ động báo cáo các giao dịch nghi ngờ gian lận tại HSBC đã tăng hơn 30%. Khi các nhân sự tại chi nhánh có ý thức và khát khao bảo vệ khách hàng, đó chính là tấm lá chắn đầu tiên và vững chắc nhất.
Dù bối cảnh lừa đảo sẽ còn tiếp tục thay đổi, nhưng với sự chung tay đồng lòng từ người dân, cơ quan quản lý nhà nước cho đến toàn hệ thống ngân hàng, tôi tin tưởng rằng chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát và đẩy lùi vấn nạn gian lận tài chính trong tương lai.
- Phóng viên: Xin cảm ơn ông bà về cuộc trò chuyện vô cùng giá trị này!
