Nền kinh tế xanh của khu vực Đông Nam Á đã mở rộng quy mô lên mức ấn tượng 290 tỷ USD và đang trên đà chạm mốc 430 tỷ USD vào năm 2030, đạt tốc độ tăng trưởng ổn định từ 8–9% mỗi năm. Tuy nhiên, một khoảng cách lớn hơn 35% đã xuất hiện giữa tổng chi phí đầu tư xanh dài hạn được công bố và thực tế triển khai trên toàn chuỗi giá trị ngành điện và xe điện (EV).
Đây là tín hiệu mang tính cấu trúc cho thấy khu vực đang đối mặt với bài toán chuyển đổi và đồng bộ hóa, chứ không phải thiếu hụt nguồn lực tài chính. Kết luận mang tính bước ngoặt này được đưa ra từ Báo cáo Kinh tế Xanh khu vực Đông Nam Á 2026: Phép tính mới, do Bain & Company và ngân hàng Standard Chartered đồng công bố.
Phép tính mới: Khi an ninh năng lượng và tính thương mại lên ngôi
Trong ấn bản thứ bảy này, báo cáo chỉ ra rằng việc giải ngân vốn xanh không còn bị chi phối đơn thuần bởi các mục tiêu khí hậu. Giờ đây, an ninh năng lượng, tăng trưởng kinh tế và năng lực triển khai thực tế được đặt lên bàn cân với trọng số ngang nhau.
Dòng vốn toàn cầu đang có sự phân hóa rõ rệt: Chảy mạnh vào các lĩnh vực có sự tương đồng chặt chẽ giữa nhu cầu thương mại, chính sách và cơ sở hạ tầng; đồng thời đình trệ tại những nơi chưa đạt được sự đồng bộ này. Cụ thể, trong tổng số 540 tỷ USD chi phí đầu tư xanh dài hạn được công bố trong chuỗi giá trị ngành điện và xe điện của Đông Nam Á từ nay đến năm 2030, hiện chỉ có khoảng 315 tỷ USD được đánh giá là có lộ trình triển khai khả thi.
Ông Dale Hardcastle, Đối tác tại Bain & Company, nhận định:
“Vốn đang chảy đến những nơi hội tụ đủ nhu cầu thương mại, an ninh năng lượng và các chính sách thúc đẩy hạ tầng, đồng thời chững lại tại những nơi thiếu bất kỳ một trong ba yếu tố này, ngay cả khi mục tiêu đặt ra rất tham vọng. Đó chính là phép tính mới. Đông Nam Á chỉ có từ 24 đến 36 tháng để tìm ra câu trả lời đúng, với 80 tỷ USD chi phí đầu tư xanh bổ sung đang được cân nhắc.”
Bức tranh dòng vốn và những “vết đứt gãy” hệ thống
Giai đoạn 2021–2025, Đông Nam Á triển khai khoảng 40 tỷ USD vốn xanh hàng năm, trong đó 80% nguồn lực tập trung vào hai mũi nhọn:
- Điện và lưới điện: Chiếm khoảng 20 tỷ USD (50%).
- Chuỗi giá trị xe điện (EV): Chiếm khoảng 11 tỷ USD (30%), đặc biệt tốc độ phổ cập xe điện thực tế đang nhanh hơn từ 1,5 đến 2 lần so với các dự báo trước đây.
Tuy nhiên, tỷ lệ hủy bỏ dự án cao đang phản ánh rõ những điểm nghẽn về mặt thể chế. Do các rào cản mang tính hệ thống như cấu trúc hợp đồng mua bán điện (PPA) không rõ ràng, thủ tục cấp phép chậm và quy định đấu nối lưới điện phức tạp, có tới 50–60% dự án năng lượng tái tạo tại Việt Nam, Thái Lan và Indonesia bị hủy bỏ hoặc đình trệ trong giai đoạn 2021–2025. Tương tự, tỷ lệ hủy đầu tư vào chuỗi cung ứng niken và pin cũng chạm mức 40–50%.
Lưới điện – Mắt xích yếu và áp lực từ các trung tâm dữ liệu
Đầu tư vào hệ thống truyền tải và phân phối điện tại Đông Nam Á đã sụt giảm 3% trong giai đoạn 2015–2025, đối nghịch hoàn toàn với mức tăng nhu cầu năng lượng 5%/năm.
Hiện nay, sự bùng nổ của các trung tâm dữ liệu (Data Center), xe điện và các khu công nghiệp xanh đang tạo ra áp lực khổng lồ khi dự kiến tiêu thụ thêm hơn 100 Terawatt-giờ nhu cầu điện mới trong 3-4 năm tới, tương đương hơn 200 tỷ USD vốn đầu tư cam kết.
Khảo sát của Bain cho thấy, 90% nhà vận hành trung tâm dữ liệu quy mô siêu lớn coi sự chậm trễ trong đấu nối lưới điện là trở ngại lớn nhất và họ sẵn sàng trả thêm phí để đảm bảo tiến độ. Thời gian đang là yếu tố sống còn; nếu nguồn điện sạch không đáp ứng kịp, các nhà vận hành buộc phải ký hợp đồng dài hạn với điện khí hoặc nhiệt điện đến tận những năm 2030, điều này vô tình bóp nghẹt không gian phát triển của điện xanh trong tương lai.
Một bài toán thách thức khác đối với Đông Nam Á là khả năng giữ lại chuỗi giá trị. Mặc dù khu vực sở hữu 4 quốc gia nằm trong top 15 thị trường xe điện toàn cầu về doanh số xe mới, nhưng 70% giá trị của chuỗi xe điện bốn bánh vẫn đang chảy ra ngoài khu vực, và Đông Nam Á hiện nắm giữ chưa đầy 2% sản lượng xe điện và pin toàn cầu. Giai đoạn 2026–2028 sẽ là thời khắc quyết định xem Đông Nam Á có thể làm chủ công nghệ để giữ lại lợi nhuận, hay chấp nhận rủi ro trở thành thị trường tiêu thụ và lắp ráp thuê với biên lợi nhuận thấp.
Giải pháp lộ trình hướng tới năm 2030
Báo cáo vạch ra lộ trình dịch chuyển 3 giai đoạn cho Đông Nam Á bao gồm: Capture (Nắm bắt), Bridge (Kết nối), Destination (Đích đến) để hướng tới một nền kinh tế xanh tích hợp toàn khu vực vào giữa thập niên tới. Việc tháo gỡ các nút thắt để giải ngân thêm 80 tỷ USD vào năm 2030 sẽ giúp kích tăng 25% dòng vốn so với kịch bản cơ sở.
Để làm được điều này, các công cụ như tài chính hỗn hợp, tín chỉ chuyển đổi và cơ chế mua sắm năng lượng sạch của doanh nghiệp cần được nhân rộng dựa trên một hệ sinh thái đồng bộ về chính sách và hạ tầng.
Bà Chow Wan Thonh, Giám đốc Khối Khách hàng Doanh nghiệp và Đầu tư Singapore và ASEAN của Standard Chartered, khẳng định:
“Cơ hội là rất lớn, đòi hỏi chính sách, cơ sở hạ tầng và tài chính phải đồng bộ với tốc độ đủ nhanh. Standard Chartered cam kết huy động 300 tỷ USD tài chính bền vững trên toàn cầu tới năm 2030 để đồng hành cùng khách hàng cấu trúc các giải pháp khơi thông dòng vốn xanh xuyên biên giới.”
