Đối mặt với bão lũ, chu kỳ tăng trưởng kéo dài và quy mô hạn chế, các nhà vườn sầu riêng tại Hải Nam (Trung Quốc) đang đặt cược vào công nghệ và phân khúc trái cây cao cấp thay vì cố gắng cạnh tranh về sản lượng với Đông Nam Á.
Một quả sầu riêng xanh có gai nhọn đung đưa trên cành cây tại một trang trại. Ngôi làng này hoàn toàn có thể bị nhầm với Thái Lan, Việt Nam hay Malaysia.
Nhưng loại trái cây này lại đang lớn lên tại Hải Nam — tỉnh cực nam của Trung Quốc, nơi vốn nổi tiếng hơn với những bãi biển và các khu nghỉ dưỡng nhiệt đới. Khi hậu ấm áp nơi đây đã biến hòn đảo thành một “phòng thí nghiệm” cho việc trồng sầu riêng, giữa lúc Hải Nam nỗ lực xây dựng một ngành công nghiệp nội địa xung quanh một trong những mặt hàng nhập khẩu được thèm khát nhất Trung Quốc.
Năm 2025, Trung Quốc đã nhập khẩu kỷ lục 1,87 triệu tấn sầu riêng tươi, trị giá khoảng 7,5 tỷ USD — gấp hơn 6 lần so với lượng nhập khẩu một thập kỷ trước đó. Gần như toàn bộ số này đều đến từ Đông Nam Á.
Theo Trung tâm Xúc tiến Thương mại Nông nghiệp Trung Quốc, kim ngạch nhập khẩu đã tăng vọt kể từ năm 2018 nhờ liên kết thương mại và vận tải nhanh hơn, cùng sức mua của người tiêu dùng ngày càng nâng cao.
Ông Aris Dacanay, chuyên gia kinh tế cao cấp về ASEAN tại ngân hàng HSBC, cho biết hình ảnh sang trọng của trái sầu riêng và sự ưa chuộng của các KOLs (người có ảnh hưởng) Trung Quốc cũng góp phần thúc đẩy cầu. Ông chia sẻ: “Đã có một cơn bão bùng nổ sầu riêng khổng lồ, đến mức có thời điểm nó tăng trưởng khoảng 300% so với cùng kỳ năm trước.”
Giờ đây, Hải Nam muốn giành lấy một phần của thị trường đó.
Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định việc trồng sầu riêng ổn định và theo quy mô lớn vẫn là một thách thức. Cây mất nhiều năm mới ra trái và bão lũ là rủi ro lớn. Các nông dân cũng đang trong quá trình thử nghiệm các kỹ thuật và công nghệ mới để canh tác loại quả này tại địa phương.
Khởi đầu tình cờ?
Ông Phùng Tuyết Kiệt (Feng Xuejie), Viện trưởng Viện Nghiên cứu Trái cây Nhiệt đới thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Hải Nam, lưu ý rằng cây sầu riêng đã được trồng rải rác trên đảo Hải Nam từ những năm 1950. Tuy nhiên, nó chưa bao giờ phát triển thành một ngành công nghiệp thương mại.
Bước ngoặt đến gần như tình cờ vào năm 2014 — khi chủ một trang trại chôm chôm ở huyện Bảo Đình (Baoting) sang Việt Nam tìm kiếm cây giống măng cụt. Chủ nhà vườn tốt bụng đã tặng họ 100 cây sầu riêng giống với hy vọng gieo mầm một thị trường cho loại quả này tại Trung Quốc.
Trở lại Hải Nam, những cây giống này được trồng dọc theo các con đường. Nối tiếp nhiều năm sau đó, khoảng 40 cây đã cho ra trái.
Thành công này thu hút sự chú ý của các đơn vị trồng trọt khác, tiêu biểu như Công ty Nông nghiệp Hữu Kỳ Hải Nam (Hainan Youqi Agricultural Company).
“Chúng tôi nghĩ: Nếu họ trồng được thì chắc chắn chúng tôi cũng trồng được,” Phó Tổng Giám đốc Trương Tích Lai (Zhang Xilai) chia sẻ. Công ty đã bắt đầu canh tác quy mô lớn tại thành phố Sàm Á (Sanya) vào năm sau đó và hiện sở hữu hơn 1.000 ha trang trại sầu riêng trên khắp Hải Nam.
“Nhu cầu thị trường trong nước đối với sầu riêng là rất lớn,” ông Trương nói. “Chúng tôi nhận thấy ngành này có tiềm năng và nó có thể tạo ra một ngành công nghiệp mới.”
Dương Quốc Bình (Yang Guoping), 44 tuổi, từng làm việc trong ngành xây dựng nhiều năm trước khi quyết định chuyển hướng. Không có nền tảng nông nghiệp, ông Dương dành vài năm tiếp theo học hỏi thực tế từ các nhà vườn và chuyên gia trước khi mở trang trại sầu riêng riêng thuộc Công ty Công nghệ Nông nghiệp Ninh Nông Hải Nam (Hainan Ningnong Agricultural Technology), nơi ông làm Tổng Giám đốc.
“Tôi phát hiện doanh số sầu riêng của Trung Quốc quá lớn — và nơi này có thể trồng được sầu riêng,” ông Dương nói. Ông cũng muốn canh tác dòng “sầu riêng cao cấp”. “Tôi đã quyết tâm tìm một nơi có cảnh quan đẹp, nguồn nước tốt và không bị ô nhiễm.”
Ông Phùng cho biết, sau nhiều năm thử nghiệm và đúc kết sai lầm, Hải Nam bắt đầu trồng sầu riêng thương mại ở quy mô nhỏ vào năm 2023. “Dù sản lượng tổng thể vẫn rất nhỏ, nhưng nó đã đánh dấu bước đột phá từ số 0 lên số 1,” ông nói thêm.
Tỉnh đảo này hiện có khoảng 3.300 ha trồng sầu riêng — diện tích tương đương 4.600 sân bóng đá — mặc dù mới chỉ có 30% diện tích đang cho trái. Theo các hiệp hội ngành hàng địa phương, chỉ riêng Sàm Á đã có hơn 50 hộ trồng và doanh nghiệp sầu riêng, trong khi huyện Lạc Đông (Ledong) lân cận có 18 đơn vị. Các trang trại sầu riêng cũng đang tiếp tục mở rộng ở các huyện Lăng Thủy (Lingshui) và Bảo Đình.
Gian nan vất vả
Giữa những hàng cây sầu riêng thẳng tắp tại trang trại của Công ty Nông nghiệp Hữu Kỳ ở Sàm Á, có một cây nổi bật hẳn lên — nghiêng hẳn sang một bên. Phó Tổng Giám đốc Trương Tích Lai cho biết một trận bão đã khiến cây bị như vậy — một minh chứng trực quan cho thách thức lớn nhất mà ngành sầu riêng non trẻ của Hải Nam phải đối mặt.
“Bạn có thể chăm sóc một cây sầu riêng hơn 10 năm và chỉ một trận bão cũng có thể quật ngã nó,” ông nói. “Hoặc bạn có thể có cả một năm được mùa trái nhưng chỉ một trận bão duy nhất cũng khiến tất cả rụng sạch.”
Khác với những cây sầu riêng cao vút ở Đông Nam Á — có thể cao tới 20m trong các trang trại thương mại — các nhà vườn Trung Quốc chủ động giữ cây thấp hơn. “Khi cây đạt chiều cao 6 hoặc 7 mét, chúng tôi tiến hành bấm ngọn,” ông Trương giải thích về phương pháp tỉa cành ngắt ngọn. Một số cây còn được bao bọc bởi bạt bảo vệ để tránh gió mạnh.
Công ty đang hợp tác với các nghiên cứu sinh từ Đại học Nông nghiệp Trung Quốc để cải tiến phương pháp canh tác sầu riêng truyền thống sao cho phù hợp với Hải Nam. Tào Sơn Chí (Cao Shanzhi), 26 tuổi, là thành viên của nhóm nghiên cứu gồm 9 người đang thực hiện các thí nghiệm trên hơn 200 cây sầu riêng tại trang trại Hữu Kỳ ở Sàm Á.
Sự khác biệt về đất đai và khí hậu đồng nghĩa với việc các phương pháp canh tác ở nơi khác không thể áp dụng máy móc vào Hải Nam. Tào Sơn Chí cho biết việc thử nghiệm các giải pháp mất rất nhiều thời gian; đôi khi các thí nghiệm cần ít nhất 2 năm do chu kỳ tăng trưởng kéo dài của cây. Khi một lứa nghiên cứu sinh tốt nghiệp, khóa tiếp theo sẽ tiếp tục công việc từ điểm dừng đó.
Kiểm soát nguồn nước là một thách thức khác. Cây sầu riêng cần đất ẩm để phát triển — nhưng quá nhiều nước có thể khiến rễ bị úng và thối. Tại trang trại mới trên sườn đồi của Dương Quốc Bình ở huyện Lăng Thủy, nước được bơm từ chân dốc lên một hồ chứa phía trên trang trại. Từ đó, nước chảy qua hệ thống trộn lẫn phân bón trước khi theo đường ống dẫn tới các cây sầu riêng giống khắp sườn đồi.
“Một người là đủ để vận hành toàn bộ hệ thống,” ông Dương nói. “Tôi thậm chí có thể điều khiển nó từ điện thoại của mình.”
Ông Dương cũng đang thử nghiệm trồng sầu riêng trong nhà kính, nơi các điều kiện có thể được kiểm soát chặt chẽ hơn. Tại một điểm ở huyện Trừng Mai (Chengmai), ông dự định huấn luyện cây sầu riêng phát triển theo các khung hình chữ Y được thiết kế để đỡ cành và trái. “Tôi nghĩ sầu riêng trồng trong nhà kính có thể khá dễ thành công,” ông nói. “Các điều kiện đều kiểm soát được. Nếu trời mưa, tôi có thể đóng toàn bộ nhà kính lại.”
Những người trồng khác cũng đang thử nghiệm quản lý nước không chỉ để bảo vệ cây mà còn để điều tiết thời điểm ra trái. Công ty Hữu Kỳ đã dành 3 năm thử nghiệm việc kiểm soát nguồn cung cấp nước để kích thích cây ra hoa và đậu quả sớm hơn — với mục tiêu canh thời gian thu hoạch vào khoảng Tết Nguyên Đán. “Nhu cầu lúc đó rất cao và giá sẽ cao hơn,” Phó Tổng Giám đốc Trương nói. “Bằng cách đó, chúng tôi có thể tối đa hóa lợi nhuận.”
Tìm kiếm các giống cây có thể chịu đựng được điều kiện của Hải Nam là một thách thức khác. Bên cạnh mùa hè hàng năm và các sự kiện thời tiết cực đoan như bão, lượng mưa biến động rất mạnh trong suốt cả năm.
Công ty Phát triển Nông nghiệp Đại Hiện đại Hải Nam (Hainan Grand Modern Agriculture Development) đã thử nghiệm trồng hơn 60 giống sầu riêng tại trang trại ở huyện Quỳnh Hải (Qionghai) từ năm 2011, nằm xa hơn về phía bắc so với các khu vực trồng sầu riêng chính của đảo. Bành An Cơ (Peng Anji), Giám đốc kinh doanh của công ty, cho biết hiện có hơn 10 giống — bao gồm Musang King, Monthong và Black Thorn (Gai Đen) — đã cho trái. “Chúng tôi ưu tiên các giống kháng gió, có khả năng thích nghi cao và tỷ lệ đậu quả ổn định,” ông nói thêm.
ĐẶT CƯỢC LỚN, CHỜ ĐỜI DÀI
Nhìn qua trang trại rộng 34 ha của mình ở Lăng Thủy, ông Dương chia sẻ rằng ông dự định đầu tư khoảng 30 triệu nhân dân tệ (4,46 triệu USD) vào trang trại cũng như hạ tầng phụ trợ. Ông dự kiến sẽ phải chờ từ 4 đến 5 năm trước khi cây bắt đầu cho trái. Ông đã chi hơn 200.000 nhân dân tệ cho một chiếc cầu nối các khu vực khác nhau của trang trại trên sườn đồi.
Nhu cầu thị trường sầu riêng tại Trung Quốc là “khổng lồ”, ông nói. “Tôi đầu tư nhiều như vậy vì tôi rất tự tin vào ngành sầu riêng địa phương.”
Tập đoàn Quốc Liên (Guolian Group), một công ty nông nghiệp có trụ sở tại Hải Nam tập trung vào canh tác sầu riêng, đã đặt ra một trong những mục tiêu mở rộng sầu riêng tham vọng nhất Trung Quốc. Họ nhằm mục đích phát triển hơn 6.700 ha trang trại sầu riêng trên khắp Hải Nam trong 3 năm tới và có kế hoạch thu mua lại các vườn cây từ những nông dân nhỏ lẻ — một số vườn đã có cây từ 3 đến 4 năm tuổi, theo Trương Quốc Tần (Zhang Guoqin), CEO của công ty mẹ Lanjin Group.
Ông Trương lưu ý rằng các nhà vườn thường đối mặt với áp lực tài chính trước khi cây sầu riêng bắt đầu ra trái. “Khi gặp những vườn cây như vậy, chúng tôi sẽ thu mua lại,” ông nói. Ông Trương ước tính rằng khi dự án đạt đỉnh sản xuất, nó có thể thu hoạch khoảng 100 triệu quả sầu riêng mỗi năm.
Thị trường béo bở đã thu hút nhiều người trồng mới, nhưng các đơn vị trong ngành lưu ý rằng nhiều tân binh có rất ít kinh nghiệm với sầu riêng. “Nếu chuẩn bị không đầy đủ, nó có thể dẫn đến rủi ro đầu tư,” Lang Hải Ba (Lang Haibo), Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Sàm Á cho biết.
Hiệp hội đang nỗ lực giảm thiểu rủi ro bằng cách cung cấp các khóa đào tạo và hướng dẫn kỹ thuật — cũng như tổ chức các chuyến tham quan thực tế cho người trồng mới. Họ cũng làm việc để phát triển các tiêu chuẩn chung cho ngành khi lĩnh vực này dần mở rộng. “Nếu họ đến xin lời khuyên, chúng tôi sẽ nói thẳng với họ về ưu và nhược điểm… và cách tránh những cái bẫy mà chúng tôi từng gặp phải,” ông Lang nói.
SẦU RIÊNG CÔNG NGHỆ CAO?
Tại cơ sở đóng gói của công ty Hữu Kỳ ở Sàm Á, một công nhân người Thái Lan xác định sầu riêng chín bằng cách gõ nhẹ vào quả bằng một chiếc gậy nhỏ — lắng nghe âm thanh rỗng hơn phát ra từ bên trong. Nhưng sự đánh giá của con người không còn là phép thử duy nhất.
Mỗi quả sầu riêng giờ đây đều qua một bước kiểm tra thứ hai bằng máy — đi qua một máy quét tương tự như bệnh nhân đang chụp chiếu y khoa. Trong vòng vài giây, hình ảnh cắt ngang của quả chưa bổ hiện lên màn hình — hiển thị chi tiết các thông tin như số múi có thịt và tỷ lệ thịt ăn được — tất cả mà không cần phải bổ vỏ.
Máy quét cũng có thể phát hiện sâu bệnh và các vấn đề khác bên trong quả, ông Trương cho biết. “Khi lượng lớn sầu riêng đổ về, công nhân có thể bị mệt. Máy móc thì không,” ông nói thêm.
Tập đoàn Quốc Liên đang phát triển một hệ thống truy xuất nguồn gốc, cấp cho mỗi cây sầu riêng một chip riêng được kết nối với hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu (BeiDou) của Trung Quốc. Người tiêu dùng sau đó có thể quét mã trên quả sầu riêng để truy xuất nguồn gốc về tận trang trại nơi nó được trồng.
Hệ thống này có thể giúp xây dựng niềm tin cho người tiêu dùng và phân biệt sầu riêng trồng tại Hải Nam khi việc canh tác nội địa mở rộng, ông Trương cho hay. Ông dẫn chứng trường hợp của nho Mẫu Đơn (Sunshine Muscat), từng là loại trái cây cao cấp ở Trung Quốc nhưng giá đã giảm mạnh khi sản lượng lan rộng ra khắp cả nước.
“Nói về chi phí, tôi không nghĩ công nghệ ở đây là để tiết kiệm tiền. Thực tế chúng tôi đang đầu tư nhiều hơn,” ông nói. “Nhưng với công nghệ chuẩn hóa và các hệ thống hỗ trợ, chúng tôi có thể giảm chi phí và nâng cao hiệu quả.”
NƯỚC MẮT VÀ GIẤC MƠ SẦU RIÊNG CỦA TRUNG QUỐC
Dù sở hữu nhiều tham vọng, Hải Nam khó có thể cạnh tranh với các quốc gia Đông Nam Á như Malaysia, Thái Lan và Việt Nam về sản lượng và quy mô.
Thái Lan đã xuất khẩu hơn 826.000 tấn sầu riêng sang Trung Quốc trong nửa đầu năm 2026, theo dữ liệu hải quan Trung Quốc — vượt mốc 100 tỷ baht (3,03 tỷ USD) và lập một cột mốc mới. Xuất khẩu sầu riêng của Việt Nam cũng tăng trưởng nhanh chóng kể từ khi được cấp phép tiếp cận thị trường vào năm 2022. Việt Nam đã trở thành nhà cung cấp sầu riêng lớn nhất cho Trung Quốc tính theo sản lượng vào năm ngoái, chấm dứt sự thống trị kéo dài gần hai thập kỷ của Thái Lan. Bộ Nông nghiệp Việt Nam dự kiến xuất khẩu sầu riêng sẽ vượt 4 tỷ USD trong năm 2026.
Malaysia, nước truyền thống tập trung vào xuất khẩu sầu riêng đông lạnh sang Trung Quốc, đã xuất khẩu lượng sầu riêng trị giá hơn 30,2 triệu USD sang thị trường đại lục trong 6 tháng đầu năm 2026 — tăng 342% so với cùng kỳ năm 2025, theo dữ liệu hải quan.
Sản lượng của Hải Nam vẫn còn quá nhỏ bé khi so sánh, các nhà phân tích lưu ý. “Nếu có tác động đến thị trường, tôi vẫn chưa thấy điều đó qua các con số,” chuyên gia Dacanay của HSBC nhận định.
“Quy mô của chúng tôi quá nhỏ,” ông Phùng từ Viện Khoa học Nông nghiệp Hải Nam cho biết, nói thêm rằng ngay cả khi mở rộng lên 20.000 ha thì đó đã là “một thành tựu kỳ diệu”. Theo ước tính của ông, hơn 660.000 ha trang trại sầu riêng đã được trồng trên khắp khu vực Đông Nam Á.
Hải Nam nên đuổi theo mô hình “nhỏ và đẹp” thay vì cạnh tranh với các nước Đông Nam Á về sản lượng, ông Phùng nói thêm. “Chúng tôi chỉ có thể trồng các giống phù hợp ở các khu vực phù hợp, sản xuất trái cây chất lượng cao và bán với giá tốt.”
Tại Chợ bán buôn trái cây Hồng Tinh Cảng (Hongxingang) ở Sàm Á, người bán trái cây Dư Thiển (Yu Qian) cho biết cô muốn nhập thêm sầu riêng Hải Nam — nhưng nguồn cung vẫn hạn chế và không ổn định. “Ai mà không muốn bán đặc sản địa phương của mình cơ chứ?”
Một người bán khác, Trầm Quân Hòa (Shen Junhe), cho biết sầu riêng địa phương Hải Nam về theo các đợt nhỏ hơn và kém ổn định hơn nhiều so với hàng nhập khẩu từ nước ngoài. “Nguồn cung hàng ngày đơn giản là không đủ,” ông nói.
Nhưng đối với một số người tiêu dùng, nguồn gốc của trái cây không quan trọng bằng hương vị của nó. Lưu Húc Đông (Liu Xudong), một du khách đến từ thành phố Trường Xuân (tỉnh Cát Lâm, đông bắc Trung Quốc), đã mua 3 quả sầu riêng trong thời gian ở lại đảo. “Tôi không quá cầu kỳ về giống hay nguồn gốc xuất xứ,” anh chia sẻ. “Nếu ngon thì tôi mua.”
Ngành sầu riêng của Hải Nam vẫn đang trong quá trình tăng tốc và toàn ngành vẫn giữ tinh thần hợp tác. Các hiệp hội ngành hàng thường xuyên tổ chức các buổi giao lưu, tập huấn, trong khi những nhà vườn giàu kinh nghiệm thường chia sẻ kỹ thuật cho người mới, ông Lang từ Hiệp hội Sầu riêng Sàm Á cho hay. “Chúng tôi không thực sự cạnh tranh với nhau. Chúng tôi giúp đỡ lẫn nhau,” ông nói.
Với diện tích đất phù hợp để canh tác sầu riêng ở Trung Quốc rất hạn chế, một mình Hải Nam không thể sản xuất đủ để đáp ứng nhu cầu, ông Lang nhận định.
Đối với Công ty Nông nghiệp Hữu Kỳ, doanh nghiệp tập trung vào chất lượng thay vì cạnh tranh về sản lượng hay giá cả. “Chúng tôi đang tạo sự biệt lập. Chúng tôi chỉ nhắm đến phân khúc cao cấp,” ông Trương, Phó Tổng Giám đốc nói. “Không phải giá của chúng tôi cao hơn. Mà là chất lượng của chúng tôi cao hơn.”
Hải Nam cũng có một lợi thế mà các nhà xuất khẩu Đông Nam Á khó có thể sao chép, ông Trương chia sẻ — đó là khoảng cách gần với người tiêu dùng Trung Quốc. Với hành trình vận chuyển ngắn hơn, các nhà vườn Trung Quốc có thể để sầu riêng trên cây lâu hơn trước khi thu hoạch. Một quả sầu riêng được hái vào buổi sáng có thể nằm trên bàn ăn của người tiêu dùng ngay trong chiều hôm đó, ông nói. “Đó là một lợi thế rất lớn cho sầu riêng chất lượng cao.” Đồng thời, trái sầu riêng chất lượng thấp hơn có thể được chế biến thành các sản phẩm như kẹo sầu riêng và sầu riêng sấy khô, ông Trương nói thêm.
Trong khi đó, ông Dương hy vọng trang trại sầu riêng của mình cuối cùng sẽ trở thành một điểm đến du lịch theo cách riêng. Khi cây trưởng thành, ông dự định cung cấp các tour du lịch hái trái cây cũng như dịch vụ lưu trú giống như các trang trại sầu riêng ở Malaysia — nơi du khách có thể ở trong các căn hộ cabin kiểu phi thuyền không gian sang trọng trên đỉnh đồi, tự tay hái và thưởng thức sầu riêng chín cây.
Đối với ông, mục tiêu là làm cho sầu riêng trồng trong nước trở nên dễ tiếp cận hơn với người tiêu dùng Trung Quốc. “Tôi nghĩ chúng ta sẽ sớm đạt được ‘tự do sầu riêng’,” ông nói.
Theo CNA
