Cuộc khủng hoảng năng lượng tại eo biển Hormuz diễn ra vào đầu năm 2026 không chỉ làm định hình lại bản đồ địa chính trị Trung Đông mà còn kích hoạt một làn sóng ngầm dịch chuyển tài sản lớn nhất lịch sử hiện đại. Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, vàng đã chính thức vượt qua trái phiếu chính phủ Mỹ để trở thành tài sản dự trữ hàng đầu thế giới. Diễn biến này đang đặt ra một câu hỏi hóc búa cho các nhà kinh tế: Đây đơn thuần là một biện pháp phòng ngừa rủi ro tạm thời của các quốc gia, hay niềm tin vào vị thế “hầm trú ẩn an toàn” của tài sản Mỹ đang bắt đầu xói mòn?
Theo báo cáo mới nhất từ Ngân hàng Trung ương Châu Âu (ECB), tính đến cuối năm 2025, tỷ trọng vàng trong tổng dự trữ ngoại hối của các ngân hàng trung ương toàn cầu đã tăng vọt lên mức 27%, tăng mạnh từ mức 20% của năm trước đó. Ngược lại, trái phiếu kho bạc Mỹ – vốn là sự lựa chọn tối thượng của dòng vốn an toàn suốt nhiều thế kỷ – đã bị cắt giảm từ 25% xuống chỉ còn 22%. Sự hoán đổi vị trí này cho thấy các ngân hàng trung ương đang gom vàng với tốc độ kỷ lục, trong bối cảnh những bất ổn về nợ công và chính sách thương mại của Mỹ ngày càng leo thang.
Những vết nứt trong niềm tin vào tài sản Mỹ
Trong một thời gian dài, đồng USD được coi là đồng tiền quyền lực nhất thế giới nhờ vào sự ổn định của nền kinh tế Mỹ. Tuy nhiên, các chuyên gia tài chính hàng đầu nhận định vị thế này đang bị tấn công bởi chính những bất ổn nội tại của nước Mỹ. Nợ công của quốc gia này hiện đã chạm mức kỷ lục gần 40.000 tỷ USD và việc thâm hụt ngân sách triền miên buộc chính phủ Mỹ phải liên tục phát hành thêm trái phiếu để bù đắp chi phí.
Bên cạnh áp lực tài chính, tính khó đoán trong chính sách đối ngoại của chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng là một tác nhân lớn. Quyết định áp thuế áp đặt diện rộng vào năm 2025 đã làm lung lay nghiêm trọng nhận thức của thế giới về tính nhất quán trong chính sách thương mại của Mỹ. Thêm vào đó, việc phương Tây đóng băng tài sản của Nga sau cuộc xung đột tại Ukraine vào năm 2022 đã gửi đi một lời cảnh báo lạnh gáy tới các quốc gia khác về nguy cơ “vũ khí hóa” đồng USD trong các cuộc cạnh tranh chính trị. Khi một đồng tiền dự trữ không còn đảm bảo được tính trung lập, việc các nước tìm cách đa dạng hóa tài sản để tự bảo vệ mình là điều tất yếu.
Chiến lược phi đô-la hóa và tham vọng của đồng Nhân dân tệ
Trong làn sóng tìm kiếm giải pháp thay thế đồng USD, Trung Quốc và khối BRICS đang nổi lên như những nhân tố đi đầu. Bắc Kinh đã triển khai một lộ trình dài hạn nhằm quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ (CNY). Hiện tại, đồng CNY đã trở thành đồng tiền thanh toán lớn nhất cho các khoản thu chi đối ngoại của Trung Quốc, đồng thời giữ vị trí thứ hai về tài trợ thương mại và đứng thứ ba về thanh toán toàn cầu. Năm ngoái, khoảng 30% các giao dịch thương mại liên quan đến Trung Quốc được thanh toán bằng đồng nội tệ của nước này, tăng vọt so với mức 13% của năm 2019. Giá trị giao dịch xuyên biên giới bằng đồng CNY trong năm 2024 cũng đạt mức ấn tượng 64.000 tỷ Nhân dân tệ (tương đương 9.500 tỷ USD), gấp 7 lần so với năm 2017.
Bất chấp những số liệu tăng trưởng ngoạn mục, con đường thách thức đồng USD của đồng Nhân dân tệ vẫn còn rất dài. Hệ thống thanh toán Swift hiện vẫn xếp hạng đồng tiền của Trung Quốc ở vị trí từ thứ 4 đến thứ 6 toàn cầu. Theo dữ liệu từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), đồng USD vẫn áp đảo khi chiếm tới 57% dự trữ ngoại hối toàn cầu, theo sau là đồng Euro với 20%, trong khi đồng Nhân dân tệ chỉ mới chiếm khoảng 2%. Thị trường tài chính của Trung Quốc hiện chưa đủ độ sâu, độ thanh khoản hay độ mở cần thiết để có thể trực tiếp thay thế vị thế bá chủ của đồng USD trong một sớm một chiều.
Tương lai phân mảnh của hệ thống tài chính toàn cầu
Các học giả và chuyên gia kinh tế quốc tế hàng đầu hiện đang chia rẽ về kịch bản tương lai của dòng tiền thế giới. Ý tưởng về một “đồng tiền chung BRICS” để đối đầu với đồng USD bị phần lớn các nhà kinh tế phương Tây coi là một dự án bất khả thi về mặt kỹ thuật, do sự thiếu đồng nhất về thể chế tài chính và lợi ích giữa các quốc gia thành viên. Tuy nhiên, một thực tế không thể phủ nhận là thế giới đang dịch chuyển dần sang một hệ thống đa cực và phân mảnh hơn.
Trong khi các nền kinh tế lớn và giàu có có đủ tiềm lực để tích trữ vàng, xây dựng hệ thống bù trừ riêng hoặc sử dụng đồng nội tệ trong thương mại song phương, thì các quốc gia nghèo hơn ở nhóm Nam Bán cầu (Global South) lại đang phải gánh chịu tổn thất nặng nề nhất. Sự suy yếu của đồng USD và những cú sốc địa chính trị làm gia tăng lạm phát, đẩy lãi suất lên cao và làm chậm tốc độ tăng trưởng kinh tế toàn cầu, trực tiếp đe dọa đến an sinh của các nước đang phát triển. Dù đồng USD được dự báo vẫn sẽ giữ vị trí thống trị trong tương lai gần nhờ vào quán tính của hệ thống cũ, nhưng sự trỗi dậy của vàng và các giải pháp công nghệ tài chính mới như blockchain đang chứng minh rằng lòng tin tuyệt đối vào đồng tiền xanh đã vĩnh viễn không còn như xưa.
